Grzyby

 

Pieczarki smardze i trufle, cenione przez smakoszy mają wiele wspólnego z powszechnie używanymi drożdżami piekarniczymi, pleśnią na czerstwym chlebie lub tworzącą naloty na osłonach kabin prysznicowych. Wszystkie one należą do królestwa grzybów (łac. Fungi), grupy niezwykle zróżnicowanej i obejmującej ponad 81.000 opisanych gatunków, w większości rozwijających się w siedliskach lądowych. Naukowcy szacują, że rozpoznano i opisano dopiero około 5% grzybów. Królestwo jest kategorią systematyzującą świat ożywiony z punktu widzenia biologii.

Początkowo, zaproponowany przez Artstotelesa podział obejmował dwa królestwa: rośliny i zwierzęta. Wraz z rozwojem nauki oraz metod badawczych wyodrębniane były kolejne królestwa wynikające z różnic w budowie podstawowych składników organizmów.

 

I tak do niedawna, bo do 1969 r. grzyby były zaliczane do królestwa roślin. W tym roku R.H.Wittaker zaproponował podział świata żywego na pięć królestw na podstawie różnic w budowie komórek i sposobach pobierania pożywienia ze środowiska. Jego zdaniem grzyby, powinny być usunięte z królestwa roślin i zaliczone do osobnego królestwa grzybów, ponieważ nie są zdolne do fotosyntezy i pobierają substancje pokarmowe wytworzone przez inne organizmy. Podział zaproponowany przez Wittaker’a funkcjonuje do chwili obecnej. Wśród stworzonego królestwa grzybów istnieją różne podziały w zależności od klasyfikacji właściwości grzybów. Jeden z podziałów wyodrębnia spośród grzybów pleśnie, które charakteryzują się pewnymi cechami odmiennymi wśród innych rodzajów grzybów, które istotne są dla procesów biologicznych jednak z punktu widzenia oddziaływania ich na środowisko człowieka mogą być traktowane na równi z grzybami.

 

Grzyby różnią się od roślin także budową ścian komórkowych, organizacją ciała oraz sposobami rozmnażania. To, że grzyby pobierają substancje pokarmowe wytwarzane przez inne organizmy nie oznacza, że te substancje są bezpośrednio przez nie przyswajane. Związki te są zbyt skomplikowane z punktu widzenia zapotrzebowania grzybów i dlatego są rozkładane przez enzymy wydzielane przez grzyby, na substancje, których postać dla grzybów jest przyswajalna.

W związku z tym odgrywają ważną rolę w utrzymaniu równowagi ekologicznej na naszej planecie. Większość z nich, podobnie jak bakterie czerpie substancje odżywcze z organicznych szczątków i martwych organizmów. Bez ciągłego rozkładu ogromnych złóż gałęzi, liści, odchodów, martwych zwierząt i uwalniania z nich związków organicznych, które mogą być ponownie włączone do różnych cykli biochemicznych, życie na naszej planecie stopniowo by zanikało. Enzymy wydzielane przez grzyby zwane mikotoksynami są niezwykle szkodliwe dla człowieka, w szczególności te, które zasiedlają domostwa i wytwarzane są przez grzyby nazywane grzybami domowymi.

Większość grzybów rozmnaża się za pomocą mikroskopijnych zarodników rozsiewanych przez wiatr, wodę lub zwierzęta. Stężenie zarodników jest zależne od pór roku. Rozróżnia się stężenie zarodników zewnątrzdomowych oraz wewnątrzdomowych. Jeśli chodzi o zarodniki zewnątrzdomowe ich cykl rozmnażania regulowany jest przez warunki pogodowe, a więc temperaturę, wilgotność, nasłonecznienie ilość substancji odżywczych. Jak można się domyśleć ich stężenie jest najniższe w okresie zimy. Stężenie zarodników wewnątrzdomowych ze względu na sprzyjające warunki utrzymuje się przez cały rok na wysokim poziomie, znacznie wyższym niż na zewnątrz. Szczególnie wysokie poziomy uzyskuje się  zimą, a to z powodu znakomitych warunków do rozmnażania w pomieszczeniach oraz ograniczanej wymiany powietrza (wentylacji), z uwagi na niskie temperatury zewnętrzne.

Wartość minimalna i maksymalna temperatury otaczającego powietrza jest różna dla poszczególnych gatunków grzybów domowych, a nawet różna dla rozmaitych części pojedynczego grzyba (np. grzybni, owocników i zarodników). Większość grzybów może się rozwijać, gdy temperatura otaczającego powietrza jest wyższa od +3°C. Wartość optymalna wynosi około 22°C ÷ 30°C, zaś górna wartość graniczna – około 40°C. Bywa jednak, że grzyby domowe egzystują już w temperaturze od około +2°C ÷ +5°C do nawet +35°C ÷ +38°C. Szczególnie owocniki mogą przetrwać w środowisku o dużo niższej lub wyższej temperaturze powietrza, chociaż grzybnia jest również bardzo odporna na działanie wysokich i niskich temperatur.

Na przykład grzybnia grzyba domowego właściwego (Serpula lacrymans – stroczek łzawy) wytrzymuje działanie mrozu -8°C przez 3 godziny, zaś grzybnia grzyba piwnicznego (Coniophora puteana) – mrozu -30°C. W środowisku o wysokiej temperaturze otaczającego powietrza grzybnia grzyba właściwego (stroczka łzawego) może przetrwać przez 40 minut, gdy powietrze ma temperaturę +40°C, a grzybnia grzyba piwnicznego, gdy temperatura wynosi +60°C.

Kwasowość podłoża w jakich rozwijają się grzyby, wyrażona parametrem pH zawiera się w granicach od 2 do 11, jednocześnie rozwój grzyba powoduje zmianę kwasowości podłoża w którym rośnie. Optymalną wartością pH dla ich rozwoju jest wartość 4¸6 pH dla większości gatunków i jest to jednocześnie zakres wartości pH dla drewna. Podłożem do ich rozmnażania w mieszkaniu są wszelkie związki organiczne od kurzu, roztoczy, włókien naturalnych i sztucznych, sierści, okruchów pożywienia, żywności, wykładzin, drewna, klejów, tapet i innych materiałów budowlanych. Należy podkreślić fakt, że do rozwoju grzyba wystarczy stworzenie lokalnych warunków niezbędnych do ich rozwoju aby w kilkanaście godzin od ich zaistnienia powstała kolonia, która będzie rozrastała się pomimo warunków odbiegających od tych w okresie inkubacji. Niektóre gatunki grzybów po powstaniu potrafią syntetyzować wodę z otoczenia i zapewniają sobie w ten sposób odpowiednią wilgotność, chociaż wilgoć w pomieszczeniu może być niższa.

Uważny czytelnik zwróci uwagę na fakt, że przecież w pomieszczeniach warunki do rozwoju grzybów w postaci wysokiej wilgotności i temperatury nie trwają dostatecznie długo aby grzyb mógł się rozwijać, bo są to warunki niezbyt komfortowe dla człowieka. Jednak z praktyki mogę potwierdzić, że zdarzają się takie pomieszczenia, gdzie wilgotność względna przekracza wartość 70%, a temperatura 25°C. Oczywiście kolonie grzybów w takich warunkach czują się i rozmnażają znakomicie. Jest również inny mechanizm powstawania zagrzybienia. Jak wspomniano wcześniej grzyby potrzebują do rozwoju odpowiedniej wilgotności, ale wilgotności podłoża. Wilgoć może być przez pewien czas kumulowana przez materiał, który ulega przechłodzeniu w okresie zimowym np. w materiałach izolacyjnych typu wełna mineralna, płytach gipsowo-kartonowych, pod tapetami i boazeriami. W zależności od źródła wody, czy z kondensacji, czy z przecieku, lokalnie materiał może osiągnąć odpowiednią wilgotność do zapewnienia rozwoju kolonii. Odpowiednią temperaturę może zapewnić ogrzewanie lokalu od wewnątrz lub też ogrzewanie np. poszycia dachu przez promienie słoneczne począwszy od wczesnej wiosny. Jeśli obszar zawilgocenia jest dostatecznie duży, a możliwości parowania ograniczone, kilkanaście godzin odpowiedniej wilgotności i temperatury wystarczy na powstanie kolonii grzybów.

Na zdjęciach poniżej przedstawione zostały dwa przykłady funkcjonowania kolonii grzybów.

 

              

Na zdjęciu wizyjnym widoczna kolonia grzybów. Zdjęcie termowizyjne wykazuje w tym miejscu znaczny spadek temperatury, której wartość minimalna wynosiła +11,7°C. W pomieszczeniu temperatura wynosiła 20°C, przy wilgotności względnej powietrza 39%. W warunkach jakie panowały w pomieszczeniu skraplanie pary wodnej zachodzi w temperaturze +6,1°C. Natomiast, aby w temperaturze powietrza w pomieszczeniu zaszła kondensacja pary wodnej w tym miejscu, wilgotność powinna wzrosnąć do 57%. Z opisanego przypadku wynika, że w przeszłości zaistniały warunki do rozwoju kolonii grzybów, która następnie funkcjonuje ponieważ stworzyła w swoim otoczeniu środowisko wystarczające do rozwoju.

 

             

W przypadku tego pomieszczenia, temperatura powietrza wynosiła +24°C, przy wilgotności 70%. W tych warunkach kondensacja pary wodnej zachodzi w temperaturze +18,2°C, natomiast minimalna temperatura wynosiła +16,7°C. Obszar zaznaczony na zielono oznacza powierzchnie na której w wymienionych warunkach zachodzi ciągła kondensacja pary wodnej, z uwagi na temperaturę niższą od temperatury kondensacji. Okres dwóch miesięcy wystarczył do powstania i rozwoju kolonii grzybów do postaci widocznej "gołym" okiem gdyż kolonia osiągnęła etap wytwarzania zarodników - widoczne ciemne plamki.

 

Oba opisane powyżej przypadki dotyczą najprawdopodobniej grzybów z gatunku Aspargillus nigier (kropidlak czarny), który charakteryzuje się powstającymi plamami w kolorze brunatno-czarnym, które są zarodnikami. O tym samym zabarwieniu plamy wytwarzają również Aspargillus terreus, Alteranaria alternata, Rhizopus nigricans, Mucor mucedo, grzyby z rodzaju Stemphylium Curvularia lunata. Rozwijają się na powłokach malarskich farb klejowych, emulsyjnych i olejnych, tynkach, tapetach, klejach do tapet, wykładzinach, elementach drewnianych, płytach gipsowo-kartonowych, tworzywach sztucznych. Przed pojawieniem się zarodników widoczne są na ścianach i sufitach wybrzuszenia, łuszczeni się i spękanie tynku, odspajanie powłok malarskich lub tapet. O możliwościach kolonizacji przez grzyby środowiska, po stworzeniu im odpowiednich warunków do rozwoju, świadczy eksperyment przeprowadzony przez naukowców, który udowodnili, że w ciągu 3 tygodni powstają kolonie grzybów na jałowym szkle, na którym umieszczone zostały substancje organiczne pochodzące z odcisków palców.

Grzyby z gatunku Aspargillus zaliczane są do gatunków patogennych oraz toksynotwórczych stanowiących znaczne zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt. Powodują poważne schorzenia trudne w leczeniu. Infekcja zachodzi najczęściej na drodze wziewnej, czego konsekwencją są choroby układu oddechowego, a w szczególności płuc. Grzyb wytwarza związek toksyczny zwany aflatoksyną, która jest jednym ze związków mutagennych zaliczanych do mikotoksyn, czyli metabolitów grzybów (substancji wytwarzanych przez grzyby służących do rozkładu materii organicznej na związki przyswajalne przez grzyby). Obecnie znanych jest około 400 takich związków. Niewielka ich ilość powoduje groźne zmiany metabolizmu białek, tłuszczów lub węglowodanów co prowadzi często do uszkodzenia wątroby lub nerek lub do rozwoju chorób nowotworowych. Znaczna grupa mikotoksyn wywołuje zaburzenia w funkcjonowaniu tkanki nerwowej objawiające się stałym uszkodzeniem centralnego układu nerwowego.

 

W przypadku wykrycia kolonii grzybów należy zwrócić się do laboratorium mikrobiologicznego w celu stwierdzenia rodzaju skażenia oraz metody jego likwidacji. Należy również usunąć przyczyny powstawania warunków dogodnych do rozwoju grzybów. Samodzielna likwidacja skażenia środkami dostępnymi na rynku może okazać się nieskuteczna, a nawet groźna dla mieszkańców.

 

 

Literatura

  1. Eldra P. Solomon, Linda R. Berg, Diana W. Martin: Biologia wg VII wydania amerykańskiego, MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2007
  2. Bronisław Zyska: Zagrożenia biologiczne w budynku. Arkady, Warszawa 1999
  3. Anna Charkowska, Maciej Miałkowski, Jerzy Sowa: Wilgoć Pleśnie i Grzyby. VERLAG DASHÖFER
  4. Heinz R. Trechsel: Moisture control In Buildings. ASTM International, 1994 
  5. Stanley E. Manahan: Toksykologia Środowiska, Aspekty chemiczne i biochemiczne. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010
  6. Ewa Osiecka: Materiały budowlane właściwości techniczne i zdrowotne, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2002
© Copyrights by Pracownia Pomiarów Energetycznych i Termowizyjnych - Krzysztof Kruszewski - All rights reserved! strona www: Dreamstorm.pl
system: DreamCMS